Azerbaycan’da Özel Eğitim Sistemi Nasıl İşliyor?

Azerbaycan’da özel eğitim sistemi, özel gereksinimli çocukların yalnızca akademik eğitimini değil; iletişim, sosyal uyum, bağımsız yaşam, psikolojik gelişim ve toplumsal katılımını desteklemeyi amaçlayan bir yapı içerisinde yürütülmektedir.

Azerbaycan'ın Sovyetler Birliği döneminden kalan özel eğitim geleneği uzun yıllar ayrı özel okullar ve yatılı eğitim kurumları üzerinden şekillenmiştir. Günümüzde ise bu gelenek tamamen ortadan kalkmamakla birlikte sistem giderek kapsayıcı eğitim (inklüziv təhsil) yaklaşımına doğru dönüşmektedir.

Bu nedenle bugünkü Azerbaycan özel eğitim sistemi üç temel yapı üzerinden değerlendirilebilir:

Özel eğitim kurumları + genel eğitim içerisinde kapsayıcı eğitim + çocuğun bireysel gereksinimine göre oluşturulan destek hizmetleri.

Azerbaycan’da Özel Eğitimin Yasal Temeli

Azerbaycan’da özel eğitimin temel hukuki dayanaklarından biri **“Sağlamlık İmkanları Sınırlı Kişilerin Eğitimi (Özel Eğitim) Hakkında Kanun”dur.

Bu düzenleme özel eğitimi, özel koşullar oluşturularak özel gereksinimli bireylere sunulan okul öncesi, genel ve mesleki eğitim olarak ele almaktadır.

Buradaki “özel koşullar” kavramı önemlidir.

Çünkü özel eğitim yalnızca çocuğun ayrı bir okula gönderilmesi anlamına gelmez.

Çocuğun gereksinimine göre;

• pedagojik destek,

• psikolojik destek,

• tıbbi hizmetler,

• sosyal destek,

• özel öğretim yöntemleri,

• bireyselleştirilmiş eğitim,

• yardımcı hizmetler

gibi farklı düzenlemeler oluşturulabilir.

Azerbaycan mevzuatında özel eğitimin amaçlarından biri de bireyin topluma uyumunu, öz bakım becerilerini, çalışma yaşamına ve bağımsız yaşama hazırlanmasını desteklemektir.

Azerbaycan’da Özel Eğitim Değerlendirmesi Nasıl Yapılır?

Azerbaycan özel eğitim sisteminin önemli yapılarından biri Psikolojik-Tıbbi-Pedagojik Komisyondur.

Azerbaycanca adıyla:

Psixoloji-Tibbi-Pedaqoji Komissiya

çocuğun özel eğitim gereksinimlerinin değerlendirilmesinde önemli bir rol üstlenir.

Komisyon değerlendirmesinin amacı yalnızca çocuğa bir tanı vermek değildir.

Temel amaç, çocuğun eğitim sürecinde hangi özel koşullara ve eğitim desteğine ihtiyaç duyduğunu belirlemektir.

Değerlendirme sonucuna göre özel eğitim programı ve gerektiğinde bireysel eğitim planı oluşturulabilir.

Azerbaycan’daki Komisyon Türkiye’deki RAM’a Benziyor mu?

Türkiye'deki sistemi bilen aileler açısından Azerbaycan'daki Psikolojik-Tıbbi-Pedagojik Komisyonu anlamanın en kolay yollarından biri RAM – Rehberlik ve Araştırma Merkezi ile karşılaştırmaktır.

İki yapı tamamen aynı değildir.

Ancak her ikisinde de çocuğun eğitimsel gereksinimlerinin değerlendirilmesi ve uygun eğitim hizmetlerinin belirlenmesi temel konular arasındadır.

Azerbaycan sisteminde tarihsel Sovyet eğitim modelinin etkisi nedeniyle psikolojik, tıbbi ve pedagojik değerlendirmenin birlikte ele alınması daha belirgin bir özelliktir.

Değerlendirme Sonrasında Ne Olur?

Çocuğun gelişimsel ve eğitimsel özellikleri değerlendirildikten sonra ihtiyaçlarına uygun eğitim modeli belirlenebilir.

Çocuğun durumuna göre eğitim;

genel eğitim okulunda, kapsayıcı eğitim ortamında, özel sınıfta, özel eğitim kurumunda veya gerekli şartların oluşması hâlinde evde eğitim şeklinde sürdürülebilir.

Bu nedenle Azerbaycan özel eğitim sistemini yalnızca “özel okul sistemi” olarak tanımlamak doğru değildir.

Günümüzde sistem farklı eğitim modellerinin bir arada bulunduğu karma bir yapıya sahiptir. Psikoloji fakültesinde öğrencilik yıllarımda ve sonrasında Azerbaycan Bakü'den değerli dostum Psixoloq Elnur Rüstəmov ile uzun uzun bu konuları istişare ederek özgün ve milli bir forma kavuşturmuştuk. Hatta denilebilir ki bizim o yıllarda kurduğumuz sistemlerin ve istişarelerin bütünü bugün Azerbaycan ve ülkemiz genelinde başarılı bir şekilde aktif olarak varlığını sürdürmektedir.

Azerbaycan’da İnklüziv Eğitim Nedir?

Azerbaycan'da kullanılan “inklüziv təhsil”, Türkçedeki kapsayıcı eğitim kavramına karşılık gelir.

Kapsayıcı eğitimde temel yaklaşım, özel eğitim gereksinimi bulunan çocuğun gerekli destekler sağlanarak mümkün olduğunca akranlarıyla birlikte eğitim alabilmesidir.

Bu yaklaşımda soru:

“Çocuk bu okula uygun mu?”

olmaktan çıkar.

Bunun yerine:

“Okul ve eğitim ortamı bu çocuğun ihtiyaçlarına nasıl uygun hâle getirilebilir?”

sorusu önem kazanır.

Bu değişim çağdaş özel eğitimin en temel dönüşümlerinden biridir.

Azerbaycan’da Kapsayıcı Eğitim Genişliyor

Azerbaycan son yıllarda kapsayıcı eğitimin yaygınlaştırılması yönünde önemli adımlar atmaktadır.

Genel eğitim okullarında yeni kapsayıcı sınıfların açılması, özel eğitim konusunda uzman personelin görevlendirilmesi, öğretmenlerin mesleki yeterliliklerinin geliştirilmesi ve logopedik hizmetlerin sunulması bu sürecin parçalarıdır.

Böylece özel gereksinimli öğrencilerin yalnızca ayrı kurumlarda değil, gerekli destekler sağlanarak genel eğitim sistemi içerisinde de eğitim almaları hedeflenmektedir.

Azerbaycan’da Özel Eğitim Hangi Çocuklara Yöneliktir?

Azerbaycan mevzuatında farklı özel eğitim gereksinimleri için özel eğitim kurumları ve destek modelleri öngörülmektedir.

Bunlar arasında:

İşitme Yetersizliği

İşitme kaybı bulunan çocukların iletişim, dil gelişimi ve akademik becerilerinin desteklenmesi amaçlanır.

Görme Yetersizliği

Görme yetersizliği bulunan öğrenciler için eğitim materyallerinin ve eğitim ortamının erişilebilir hâle getirilmesi önem taşır.

Ağır Dil ve Konuşma Bozuklukları

Ağır konuşma ve dil sorunları yaşayan çocuklar özel eğitim kapsamındaki gruplar arasında yer almaktadır.

Bu alanda logopedik destek Azerbaycan özel eğitim sisteminin önemli bileşenlerinden biridir.

Zihinsel Yetersizlik

Zihinsel gelişim alanında desteğe ihtiyaç duyan çocuklarda yalnızca akademik öğrenme değil; günlük yaşam, sosyal uyum, öz bakım ve bağımsızlık becerileri de önem taşır.

Bedensel ve Hareket Sistemi Yetersizlikleri

Kas-iskelet sistemi veya hareket fonksiyonlarında sınırlılığı bulunan çocukların eğitim ortamlarının fiziksel özelliklerinin çocuğa uygun hâle getirilmesi gerekir.

Çoklu Yetersizlikler

Birden fazla gelişim alanında özel gereksinimi bulunan çocuklar için daha yoğun ve multidisipliner destek gerekebilir.

Duygusal ve Davranışsal Gereksinimler

Duygusal düzenleme ve davranış alanında belirgin destek ihtiyacı bulunan öğrenciler de özel eğitim hizmetlerinden yararlanabilecek gruplar içerisinde değerlendirilmektedir.

Azerbaycan’da Otizm ve Özel Eğitim

Azerbaycan’da otizm eğitimi, kapsayıcı eğitim politikalarının gelişmesiyle birlikte giderek daha önemli bir alan hâline gelmektedir.

Otizm spektrum bozukluğu bulunan her çocuk aynı gelişim özelliklerini göstermez.

Bir çocuk sözel iletişim kurabilir ancak sosyal iletişimde zorlanabilirken başka bir çocuk yoğun iletişim ve günlük yaşam desteğine ihtiyaç duyabilir.

Bu nedenle otizm eğitiminde tanıdan çok bireysel eğitim gereksiniminin belirlenmesi önemlidir.

Otizmli çocuklarda eğitim programları;

• iletişim,

• dil gelişimi,

• sosyal etkileşim,

• oyun,

• davranış düzenleme,

• öz bakım,

• günlük yaşam,

• akademik hazırlık,

• bağımsızlık

gibi alanları kapsayabilir.

Kapsayıcı eğitim açısından temel hedef ise uygun çocukların gerekli desteklerle birlikte akranlarıyla aynı eğitim ortamlarına katılımının artırılmasıdır.

Azerbaycan’da Logopedik Hizmetler

Azerbaycan özel eğitim sisteminin dikkat çeken alanlarından biri logopedi geleneğidir.

Bu durum büyük ölçüde Sovyet eğitim sisteminden gelen akademik mirasla ilişkilidir.

Logopedik çalışmalar özellikle;

dil gelişimi, konuşma sesi bozuklukları, iletişim sorunları, akıcılık problemleri ve bazı okuma-yazma güçlükleri üzerinde yoğunlaşabilir.

Azerbaycan'ın güncel kapsayıcı eğitim politikalarında da okullarda logopedik hizmetlerin geliştirilmesine önem verilmektedir.

Azerbaycan’da Bireysel Eğitim Planı

Özel eğitimde en önemli ilkelerden biri bütün çocuklara aynı programın uygulanmamasıdır.

Azerbaycan mevzuatı özel eğitim programlarının yanı sıra bireysel eğitim planlarına da yer vermektedir.

Bireysel eğitim planında çocuğun;

mevcut gelişim düzeyi, güçlü yönleri, destek gerektiren alanları, öğrenme hızı ve bireysel ihtiyaçları dikkate alınabilir.

Böylece eğitimin tanıya değil çocuğun gerçek performansına göre yapılandırılması amaçlanır.

Azerbaycan’da Evde Özel Eğitim

Sağlık durumu nedeniyle okula devam etmesi mümkün olmayan çocuklar için Azerbaycan özel eğitim sisteminde evde eğitim seçeneği de bulunmaktadır.

Ancak evde eğitim, çocuğun yalnızca ailesinin tercihine göre seçilen standart bir eğitim modeli değildir.

Sağlık ve eğitim açısından gerekli koşulların oluşması ve ilgili değerlendirmelerin yapılması gerekir.

Evde eğitim hizmetinin amacı çocuğun sağlık nedeniyle eğitim hakkından mahrum kalmasını önlemektir.

Özel Eğitim Kurumları

Azerbaycan'da kapsayıcı eğitim gelişirken geleneksel özel eğitim kurumları da sistemin bir parçası olmaya devam etmektedir.

Özel eğitim kurumları özellikle daha yoğun desteğe ihtiyaç duyan öğrenciler için yapılandırılmış eğitim ortamları sağlayabilir.

Tarihsel olarak bu kurumlarda;

işitme, görme, konuşma, zihinsel gelişim, hareket sistemi ve diğer özel gereksinim alanlarına yönelik uzmanlaşmış eğitim modelleri gelişmiştir.

Ancak çağdaş yaklaşım açısından önemli olan yalnızca çocuğun hangi “engel grubuna” dahil edildiği değildir.

Asıl değerlendirilmesi gereken:

Çocuğun hangi eğitim ortamında, hangi desteklerle en yüksek düzeyde katılım gösterebildiğidir.

Azerbaycan Özel Eğitim Sisteminde Ailenin Rolü

Aile özel eğitim sürecinin pasif izleyicisi değildir.

Azerbaycan mevzuatında ebeveynlerin Psikolojik-Tıbbi-Pedagojik Komisyon tarafından yapılan değerlendirmeye ve sonuçların görüşülmesine katılabilmesine ilişkin haklar bulunmaktadır.

Aileler ayrıca çocuğun özel eğitim programı ve bireysel eğitim planı hakkında bilgi sahibi olabilir ve eğitim sürecine katılabilir.

Bu yaklaşım önemlidir.

Çünkü özel eğitim yalnızca okul veya terapi odasında gerçekleşen bir süreç değildir.

Çocuğun öğrendiği becerilerin ev, okul ve sosyal yaşam arasında genellenebilmesi için aile-eğitimci iş birliği gerekir.

Azerbaycan’da Özel Eğitim Ücretsiz mi?

Azerbaycan mevzuatı, özel gereksinimli bireylerin yetenek ve imkânları dikkate alınarak devlet hesabına eğitim almalarının güvence altına alınmasını devletin özel eğitim alanındaki görevleri arasında saymaktadır.

Ayrıca Psikolojik-Tıbbi-Pedagojik Komisyonda ücretsiz değerlendirme ve ilgili koşullarda ücretsiz özel eğitim hakkı mevzuatta düzenlenmiştir.

Bu nedenle özel eğitim hakkı yalnızca özel kurumlara veya ücretli hizmetlere bağlı bir yapı olarak düşünülmemelidir.

Azerbaycan’da Entegrasyon ve İnklüzyon Arasındaki Fark

Azerbaycan mevzuatında hem inteqrasiya hem de inklüziv təhsil kavramlarıyla karşılaşmak mümkündür.

Bu iki kavram birbirine yakın görünse de aynı şeyi ifade etmez.

Entegrasyon, özel gereksinimli öğrencinin mevcut eğitim sistemine dahil edilmesine odaklanır.

İnklüzyon ise eğitim sisteminin öğrencilerin farklılıklarına göre yeniden düzenlenmesini savunur.

Başka bir ifadeyle:

Entegrasyonda çocuk sisteme uyum sağlamaya çalışırken, kapsayıcı eğitimde sistem de çocuğa uyum sağlar.

Azerbaycan ve Türkiye Özel Eğitim Sistemlerinin Benzerlikleri

Türkiye ile Azerbaycan'ın özel eğitim sistemlerinde bazı dikkat çekici benzerlikler bulunmaktadır.

Her iki ülkede de;

• eğitsel değerlendirme,

• özel eğitim programları,

• aile katılımı,

• bireyselleştirilmiş eğitim,

• özel eğitim kurumları,

• kapsayıcı/kaynaştırma uygulamaları

önemli yer tutmaktadır.

Türkiye'deki RAM değerlendirme sistemi ile Azerbaycan'daki Psixoloji-Tibbi-Pedaqoji Komissiya arasında işlevsel bazı benzerliklerden söz edilebilir.

Bununla birlikte iki ülkenin mevzuatı, uzman yetiştirme sistemi ve kurumsal yapılanması aynı değildir.

Azerbaycan Özel Eğitim Sisteminin Güçlü Yönleri

Azerbaycan'ın önemli avantajlarından biri özel eğitime ilişkin ayrı bir yasal altyapıya sahip olmasıdır.

Bunun yanında son yıllarda;

kapsayıcı sınıfların artırılması, uzman personel görevlendirilmesi, logopedik hizmetlerin güçlendirilmesi ve öğretmenlerin özel eğitim alanındaki yeterliliklerinin geliştirilmesi

yönünde çalışmalar yapılmaktadır.

Bu dönüşüm özel eğitim hizmetlerinin yalnızca belirli özel okullarla sınırlı kalmaması açısından önemlidir.

Azerbaycan Özel Eğitim Sisteminin Geleceği

Azerbaycan özel eğitim sisteminin geleceğinde en önemli kavramlardan biri inklüziv təhsil, yani kapsayıcı eğitim olacaktır.

Sistem tarihsel olarak ayrı özel eğitim kurumlarının güçlü olduğu bir yapıdan gelmesine rağmen günümüzde genel eğitim okullarının özel gereksinimli çocuklara daha fazla açıldığı bir dönüşüm yaşanmaktadır.

Ancak kapsayıcılık yalnızca çocuğun genel eğitim sınıfına fiziksel olarak yerleştirilmesi değildir.

Gerçek bir kapsayıcı eğitim sistemi için;

özel eğitim uzmanı, öğretmen eğitimi, logopedik destek, psikolojik hizmetler, erişilebilir okul ortamı, bireysel eğitim planı ve aile iş birliği

birlikte ele alınmalıdır.

Azerbaycan’da Özel Eğitim Nasıl Bir Yapıya Sahiptir?

Azerbaycan'da özel eğitim sistemi bugün iki güçlü geleneğin kesiştiği bir dönüşüm dönemindedir.

Bir tarafta Sovyet döneminden miras kalan uzmanlaşmış özel eğitim ve rehabilitasyon geleneği, diğer tarafta ise giderek yaygınlaşan kapsayıcı eğitim anlayışı bulunmaktadır.

Psikolojik-Tıbbi-Pedagojik Komisyon çocuğun özel eğitim gereksinimlerinin belirlenmesinde önemli rol oynarken özel eğitim programları ve bireysel eğitim planları çocuğa uygun eğitim koşullarının oluşturulmasını desteklemektedir.

Özel okullar ve özel sınıflar sistemde varlığını sürdürürken kapsayıcı eğitim uygulamalarının genel eğitim okullarında yaygınlaşması Azerbaycan'ın özel eğitim politikasındaki önemli değişimlerden biridir.

Bütün bu sistemin merkezindeki temel ilke ise değişmemelidir:

Özel eğitimde asıl soru çocuğun tanısının ne olduğu değil; çocuğun öğrenebilmesi, iletişim kurabilmesi, bağımsızlaşabilmesi ve toplumsal yaşama katılabilmesi için hangi desteğe ihtiyaç duyduğudur.

Sık Sorulan Sorular

Azerbaycan’da özel eğitim var mı?

Evet. Azerbaycan'da özel eğitim ayrı mevzuatla düzenlenmekte; özel eğitim kurumları, özel eğitim bölümleri, genel eğitim okullarındaki özel koşullar ve kapsayıcı eğitim modelleri bulunmaktadır.

Azerbaycan’da kapsayıcı eğitim uygulanıyor mu?

Evet. Azerbaycan'da “inklüziv təhsil” olarak adlandırılan kapsayıcı eğitim uygulamaları son yıllarda genişletilmektedir.

Azerbaycan’da özel eğitim değerlendirmesini kim yapıyor?

Özel eğitim gereksinimlerinin belirlenmesinde Psixoloji-Tibbi-Pedaqoji Komissiya önemli rol üstlenmektedir.

Azerbaycan’da otizmli çocuklar genel okula gidebilir mi?

Uygun değerlendirme, gerekli özel koşullar ve destek hizmetleri sağlandığında özel gereksinimli öğrencilerin genel eğitim ortamlarında eğitim almasına yönelik kapsayıcı modeller bulunmaktadır.

Azerbaycan’da evde eğitim var mı?

Evet. Sağlık durumu nedeniyle eğitim kurumunda eğitim alamayan bireyler için mevzuatta evde eğitimin düzenlenmesi öngörülmektedir.

Azerbaycan’da logoped var mı?

Evet. Logopedik hizmetler Azerbaycan özel eğitim geleneğinin önemli parçalarından biridir ve güncel kapsayıcı eğitim uygulamalarında da logopedik hizmetlerin örgütlenmesine önem verilmektedir.

Bolluca ÖERM ailesi olarak Arnavutköy’de otizm, özel eğitim ve gelişimsel destek süreçlerinde ailelere rehberlik etmeyi sürdürüyoruz.

Bilgi ve iletişim:

0212 685 10 13

Şirin Çocuk ailesi olarak Bayrampaşa'da Dil Konuşma ve Ergoterapi Merkezimizle ailelere rehberlik etmeyi sürdürüyoruz.

Bilgi ve İletişim:

0212 537 61 60