Okulda Sorun Yok, Evde Davranış Problemleri Artıyor, Neden ve Ne Yapmalı?

Soru

Çocuğun okulda hiçbir davranış problemi yok. Ancak evine ziyarete gittiğimizde kafasını ve ellerini cama-duvara vurma, kardeşine vurma ve yönerge almama gibi davranışlar görülüyor. Biz oradayken bizi de dinlemiyor. Yani sorun sadece ortam değişince ortaya çıkıyor. Nasıl ilerlemeliyiz?

Uzman Cevabı

Bu tablo “çocuk iki farklı kişi” demek değildir; davranışın ortama göre değiştiğini gösterir. Okulda yapı, rutin ve beklentiler nettir; evde ise çoğu zaman daha az yapı, daha fazla uyaran ve farklı beklentiler vardır. Ayrıca sizin eve gelmenizle birlikte dikkat ve heyecan artışı da tabloyu tetikleyebilir.

Burada hedef, ev ortamını okuldaki kadar öngörülebilir ve tutarlı hale getirmek ve davranışın işlevini doğru karşılamaktır.

1) Önce işlevi anlamaya çalışın

Davranışlar genelde şu nedenlerle artar:

• Aşırı uyarılma/heyecan (misafir gelişi)
• Kaçınma (istenmeyen durumdan çıkma)
• Dikkat çekme
• Duyusal boşaltım

Ne zaman başlıyor, ne olunca artıyor, ne olunca bitiyor? Kısa gözlem çok yol gösterir.

2) Eve “yapı” kurun 

Misafirliğe özel mini plan oluşturun:

• “Önce selam → sonra oyun → sonra mola” gibi 3 adımlı rutin
• Görsel kart/çizelge kullanın
  → Çocuk ne olacağını bilirse davranış azalır.

3) Geliş anını yönetin

Sizin gelişiniz en tetikleyici an olabilir.

• Kapıda kısa ve sakin karşılama
• Hemen serbest bırakmak yerine yapılandırılmış bir aktiviteye geçiş
  (örneğin top atma, basit masa oyunu)
  → Boşluk kalırsa davranış başlar.

4) Net ve kısa yönergeler

Uzun açıklamalar yerine:

• “Eller aşağıda.”
• “Vurmak yok.”
  → Herkes aynı cümleyi, aynı şekilde kullanmalı.

5) Davranışa tepkiyi azaltın, doğruyu büyütün

Kafasını vurduğunda:

• Sakin şekilde engelle + yönlendir (örneğin yumuşak yastığa, alternatif aktiviteye)
• Uzun konuşma, yoğun tepki yok
  Ama uygun davrandığında:
• Anında kısa pekiştirme: “Şu an çok sakin oynuyorsun.”

6) Alternatif verin 

• Yastığa itme/çekme
• Top sıkma
• Duyusal oyuncak
  → “Yapma” yerine “bunu yap” gösterilmeli.

7) Kardeş etkileşimini yapılandırın

Serbest bırakmak yerine:

• Kısa süreli, yetişkin eşliğinde oyun
• Net roller: “Sıra sende–sıra onda”
  → Kontrolsüz temas vurmayı artırır.

8) Tutarlılık 

Okuldaki başarıyı eve taşımak için:

• Aynı kurallar
• Aynı tepkiler
• Aynı dil olmalı. Farklı yetişkinlerin farklı tepkileri davranışı sürdürür.

“Bizi dinlemiyor” gibi görünse de aslında mesele itaat değil, yapı + düzenleme becerisi eksikliği

Okulda bunu sistem sağlıyor, evde sizin kurmanız gerekiyor.

Davranışın nedeni ortamın kendisi değil, ortamın yapısızlığı ve uyaran yoğunluğu.
Yapı kurup, alternatif sunup, tutarlı kaldığınızda evdeki tablo belirgin şekilde değişir.

Kurumlarımızdan destek alabilirsiniz. Çocuklar ortama göre değişmez; ortamın sunduğu yapı ve beklentilere göre davranış değiştirir.