Orta Düzey Otizmli Bireylerde Kolonya, Dezenfektan ve Aşırı Su İçme Davranışı Nasıl Yönetilebilir?

Soru

Orta düzey otizm tanısı almış bir bireyle çalışıyorum. Kendisinin kolonya ve dezenfektan kullanma konusunda yoğun bir takıntısı var. Bunun yanında gün içinde çok fazla su içiyor. Bu davranışlar günlük yaşamını ve bakım sürecini zorlaştırmaya başladı. Bu durumla ilgili nasıl bir yol izlenebilir? Davranışları azaltmak veya daha işlevsel hâle getirmek için neler yapılabilir? 

Uzman Görüşü

Öncelikle kolonya/dezenfektan kullanımı ve aşırı su içme davranışlarını "takıntı" olarak tanımlamadan önce, bu davranışların nedenini anlamaya yönelik kapsamlı bir değerlendirme yapmak gerekir. Özellikle yetişkin otizmli bireylerde tekrar eden davranışların altında hem davranışsal hem de tıbbi nedenler bulunabilir.

Öncelikle tıbbi değerlendirme yapılmalıdır.

Özellikle aşırı su içme (polidipsi) davranışı mutlaka hekim tarafından değerlendirilmelidir.

Çünkü bu durum;

• Diabetes Mellitus,
• Diabetes Insipidus,
• Bazı psikiyatrik durumlar,
• Kullanılan ilaçların yan etkileri,
• Ağız kuruluğu,
• Elektrolit dengesizlikleri

gibi nedenlerle ortaya çıkabilir.

Eğer birey kısa sürede çok fazla miktarda su tüketiyorsa, gece sık idrara çıkıyorsa veya suya ulaşamadığında yoğun huzursuzluk yaşıyorsa, bir dahiliye uzmanı ve gerekiyorsa psikiyatri değerlendirmesi önemlidir.

Davranışın işlevini belirleyin.

Kendinize şu soruları sorun:

• Dezenfektan ve kolonyayı hangi zamanlarda kullanıyor?
• Belirli kişilerden, nesnelerden veya ortamlardan sonra mı ortaya çıkıyor?
• Kaygı azaldığı için mi davranış sürüyor?
• Kokusundan, serinlik hissinden veya dokusal özelliğinden mı hoşlanıyor?
• İlgi görmek veya etkinlikten kaçmak için mi kullanıyor?

Bu soruların yanıtı, müdahalenin yönünü belirler.

Davranışı aniden yasaklamayın.

Uzun süredir devam eden tekrar eden davranışları bir anda tamamen kaldırmaya çalışmak genellikle kaygıyı artırabilir.

Bunun yerine;

• Kullanım sıklığını kayıt altına alın.
• Başlangıç düzeyini belirleyin.
• Küçük ve ulaşılabilir azaltma hedefleri oluşturun.
• Görsel çizelge veya zamanlayıcı kullanın.
• Belirlenen zamanlar dışında erişimi kontrollü hâle getirin.

Örneğin her 10 dakikada bir kolonya kullanıyorsa, önce bu süreyi 15 dakikaya çıkarmak gibi kademeli ilerleme planlanabilir.

Alternatif davranışlar öğretin.

Eğer davranış duyusal gereksinimle ilişkiliyse;

• kokulu mendil,
• el masajı,
• stres topu,
• farklı dokusal materyaller,
• güvenli duyusal etkinlikler

alternatif olarak denenebilir.

Eğer davranış kaygı azaltma işlevi görüyorsa;

• nefes egzersizleri,
• yapılandırılmış rutinler,
• tercih edilen etkinlik molaları,
• "eller temiz" veya "şimdi su zamanı" gibi net kurallar

yararlı olabilir.

Aile ve tüm bakım verenler aynı yaklaşımı benimsemelidir.

Bir ortamda sınırsız izin verilirken diğer ortamda tamamen engellenmesi, davranışın daha da güçlenmesine neden olabilir.

Bu nedenle;

• herkesin uygulayacağı ortak kurallar belirlenmeli,
• hedefler yazılı hâle getirilmeli,
• günlük kayıt tutulmalıdır.

Obsesif özellikler açısından psikiyatri görüşü alınabilir.

Bazı otizmli bireylerde tekrar eden davranışlara belirgin obsesif-kompulsif belirtiler eşlik edebilir. Özellikle davranışlar çok yoğunlaştıysa, günlük yaşamı ciddi şekilde etkiliyorsa veya birey engellendiğinde yoğun sıkıntı yaşıyorsa, bir yetişkin psikiyatrisi değerlendirmesi yararlı olabilir.

Bolluca ailesi olarak diyoruz ki, bu tür davranışlarda amaç yalnızca "takıntıyı ortadan kaldırmak" değildir. Öncelikle olası tıbbi nedenleri dışlamak, davranışın ne işe yaradığını anlamak ve bireyin gereksinimine uygun, kademeli ve tutarlı bir müdahale planı oluşturmak gerekir. Özellikle aşırı su tüketimi sağlık açısından risk oluşturabileceğinden, bu davranışın hekim değerlendirmesi geciktirilmeden ele alınması önemlidir. Kurumlarımızdan destek alabilirsiniz.