Otizm ve Atipik Gelişimde Saç Kestirme Direnci, Süreci Nasıl Kolaylaştırabiliriz?

Soru

Atipik gelişim gösteren çocuğum var. Saçını kestirmek istediğimizde iki kişi zor zapt ederek ancak saçını kestirebiliyoruz. Saç kestirmeyi kesinlikle istemiyor ve çok yoğun tepki veriyor. Bu süreci daha rahat atlatabilmek için neler yapabiliriz?

Uzman Görüşü

Saç kestirme güçlüğü, otizm spektrumunda ve atipik gelişim gösteren çocuklarda oldukça sık karşılaşılan bir durumdur. Makasın çıkardığı ses, saç tellerinin cilde temas etmesi, titreşim hissi, berber ortamının kalabalığı ve kontrolü kaybetme duygusu çocuk için son derece rahatsız edici olabilir. Bu nedenle davranışı yalnızca "istemiyor" şeklinde değerlendirmek yerine, altında yatan nedenleri anlamaya çalışmak gerekir.

Öncelikle, çocuğun hangi aşamaya tepki verdiğini belirleyin. Berbere gitmek mi? Koltuğa oturmak mı? Önlüğün takılması mı? Makasın sesi mi? Enseye düşen saçlar mı? En yoğun kaygının hangi noktada ortaya çıktığını bilmek, müdahaleyi kolaylaştıracaktır.

Uygulanabilecek bazı yöntemler şunlardır:

• Aşamalı alıştırma yapın. Saç kestirme günü dışında evde berber oyunu oynayın. Önce aynanın karşısında birkaç saniye oturma, ardından omuza havlu koyma, tarağı saça değdirme, makası sadece gösterme gibi küçük adımlarla ilerleyin.
• Görsel hazırlık kullanın. Saç kestirme sürecini fotoğraflarla veya basit çizimlerle anlatan bir görsel hikâye hazırlayın. "Berbere gidiyoruz, koltuğa oturuyoruz, saç kesiliyor, işimiz bitiyor." gibi sıralamalar öngörülebilirliği artırır.
• Duyusal hassasiyetleri azaltın. Enseye ve yüze düşen saçlar rahatsız ediyorsa yumuşak bir havlu kullanılabilir. Makine sesine duyarlıysa önce kapalı makineyi göstermeyi, sonra uzaktan çalıştırmayı deneyebilirsiniz.
• Kısa hedefler belirleyin. İlk hedef tüm saçın kesilmesi olmak zorunda değildir. İlk gün sadece koltuğa oturmak, sonraki denemede birkaç tutam saç kestirmek gibi küçük başarılar pekiştirilebilir.
• Güçlü pekiştireçlerden yararlanın. Çocuğun çok sevdiği bir etkinlik, oyuncak veya ödül yalnızca saç kestirme sürecindeki iş birliği sonrasında sunulabilir.
• Mümkünse aynı kişi ve aynı ortamı tercih edin. Tanıdık bir berber ve benzer rutinler, kaygıyı azaltabilir. Kalabalık olmayan saatlerde randevu almak da faydalı olabilir.
• Zorlayarak tutmayı son seçenek olarak değerlendirin. Güvenlik açısından mecbur kalınan durumlar dışında, fiziksel olarak bastırılarak saç kestirilmesi çocuğun korkusunu pekiştirebilir ve sonraki denemeleri daha da güçleştirebilir.

Eğer tüm çabalara rağmen yoğun panik, kendine zarar verme davranışları veya aşırı saldırgan tepkiler devam ediyorsa, bir ergoterapist tarafından duyusal işlemleme açısından değerlendirme yapılması ve çocuğunuzun takip edildiği çocuk ve ergen psikiyatrisi ekibiyle bu durumun paylaşılması yararlı olacaktır.

Unutulmamalıdır ki saç kestirme becerisi, bazı çocuklar için birkaç denemede öğrenilen basit bir rutin değil; zaman, sabır ve sistematik duyarsızlaştırma gerektiren bir süreçtir. Küçük ilerlemeleri fark etmek ve süreci çocuğun tolerans düzeyine göre yapılandırmak, uzun vadede daha kalıcı sonuçlar sağlayacaktır.