Otizmde Takıntılar Nasıl Engellenir?

Soru

Çocuğumda atipik otizm tanısı var. Gelişimi çok şükür iyi gidiyor; göz teması oluştu, 4–5 kelimelik cümleler kuruyor. Ancak yoğun takıntılı ilgileri var.  Başka oyunlara geçsek de sıkılınca tekrar buna dönüyor. Bu ilgi üzerinden yeni kelimeler öğrettik (kırılmış, patlamış, yamulmuş gibi) ama artık genişletemiyoruz. Bir öğretmen “yapmasın” diyor, diğeri “güzel bir sembolik oyun” diyor. Ne yapmalıyız?

Uzman Cevabı

İki öğretmenin söylediğinde de bir parça gerçek var; tek başına biriyle gitmek yerine ikisini dengelemek gerekir.

• Evet, bu davranış sembolik oyuna açılan bir kapı ve dili beslemek için çok değerli.
• Ama aynı zamanda tek bir temaya sıkışıp kalma riski de var.

Hedef: Bu ilgiyi yasaklamak değil, genişletip çeşitlendirmek ve kontrol altına almak.

Şöyle ilerleyin:

1) “Serbest değil, planlı kullanım”
Tamamen bırakmak ya da tamamen yasaklamak yerine:

• “Şimdi 5 dakika musluk oyunu, sonra başka oyun.”
• Süre bitince net geçiş (zamanlayıcı işe yarar).
  → Böylece kontrol sizde olur.

2) Aynı temayı hikâyeye çevirin 
Artık tek kelime değil, olay örgüsü kurdurun:

• “Musluk bozuldu → su aktı → evi bastı → tamirci geldi”
• “Lamba patladı → karanlık oldu → el feneri bulduk”
  → Amaç: fiil + neden-sonuç + çözüm

3) Rol ekleyin
Sadece nesne değil, karakter girsin:

• “Sen tamircisin, ben ev sahibiyim”
• “İtfaiyeci geldi, suyu kapattı”
  → Sosyal dili artırır.

4) Temayı genişletin (yakın alanlara kaydırın)
Musluk → banyo → temizlik → su taşıma
Lamba → elektrik → karanlık/aydınlık → gece rutini
→ Aynı ilgi alanından yeni oyun kapıları açın.

5) Alternatif oyunlara köprü kurun
Direkt “başka oyuna geç” demek zor gelir.
Onun yerine:
“Musluk bozuldu, tamir için arabayla gidelim”
→ Böylece araba oyununa geçiş olur.

6) Dil modelini bir adım ileri taşıyın
Çocuk: “Musluk kırıldı”
Siz: “Musluk kırıldığı için su her yere aktı, o yüzden kapattık.”
→ Bağlaçlar (çünkü, o yüzden) ekleyin.

7) Tekrara sınır koyun
Aynı senaryoyu sonsuz tekrar ediyorsa:
“Bunu yaptık, şimdi yeni bir şey ekleyelim.”
→ Aynı döngüde kalmasını engellersiniz.

Peki “yapmasın” diyen öğretmen neden böyle söylüyor?
Çünkü kontrolsüz bırakılırsa bu ilgi katılaşır ve genelleme zorlaşır.
Ama tamamen kesmek de motivasyonu düşürür.

Doğru yaklaşım:
→ Kullan + genişlet + sınır koy

Sizin yaptığınız gibi bu ilgiyi dile çevirmiş olmanız çok kıymetli. Şu an tıkandığınız nokta normal; çünkü artık kelime değil, hikâye ve sosyal kullanım aşamasına geçmeniz gerekiyor. Kurumlarımızdan destek alabilirsiniz.