Otizmde Zihin Kuramı Evde Nasıl Desteklenir?

Soru

Otizmli çocuğumla uzun zamandır yoğun bir şekilde çalışıyoruz ve büyük aşamalar kaydettik. Ancak şu an önümüzdeki en önemli güçlüklerden birinin zihin kuramı becerileri, özellikle de başkalarının niyetini anlama ve niyet okuma olduğunu düşünüyorum. Evde kendi imkânlarımla zihin kuramını desteklemek için kullanabileceğim kaynaklar veya uygulamalar var mıdır? Ayrıca son dönemde kutu oyunlarına büyük ilgi duymaya başladı. Bu ilgisini hem keyifli vakit geçirmek hem de sosyal biliş becerilerini desteklemek adına değerlendirmek istiyorum. Bu yaş grubu için kutu oyunu önerileriniz neler olur? 

Uzman Görüşü

Öncelikle, zihin kuramı alanına gelmiş olmanız bile çocuğunuzun birçok temel beceride önemli ilerlemeler kaydettiğini gösterir. Çünkü niyet anlama, bakış açısı alma ve başkasının düşüncesini tahmin etme gibi beceriler; dikkat, dil, ortak ilgi ve sosyal farkındalık becerilerinin üzerine inşa edilir. Daha önce floortime terapi basamaklarından bahsetmiştim. Bunlardan duygusal fikirleri algılayabilme ve bağlantı kurabilmek çok değerlidir.

Evde desteklemek için şu çalışmaları uygulayabilirsiniz:

Günlük yaşamı fırsata çevirin

Birlikte kitap okurken veya televizyon izlerken şu tür sorular sorun:

• "Sence bu çocuk neden üzgün?"
• "Şimdi ne düşünüyor olabilir?"
• "Bunu neden yapmış olabilir?"
• "Onun yerinde sen olsaydın ne hissederdin?"
• "Sence birazdan ne yapacak?"

Başlangıçta açık uçlu sorular zorlayıcı olursa iki seçenek sunabilirsiniz.

Duygu ve düşünceyi ayırmayı öğretin

Birçok çocuk duyguyu fark ederken düşünceyi anlamakta zorlanabilir. Şöyle cümleler kurabilirsiniz:

• "Ali mutlu görünüyor ama aklından ne geçiyor olabilir?"
• "Ayşe bunu bilmiyor, sen biliyorsun. Sence o ne zannediyor?"

Sosyal hikâyelerden yararlanın

Günlük yaşamdaki olayları kısa hikâyeler hâline getirerek karakterlerin düşünce, niyet ve inançlarını konuşabilirsiniz.

Görseller kullanın

Yüz ifadeleri kartları, çizgi roman konuşma balonları ve "düşünce balonu" etkinlikleri niyet okumayı somutlaştırabilir.

Kaynak önerileri

• The Transporters: Duyguları ve sosyal ipuçlarını öğretmek amacıyla hazırlanmış bir seri olarak birçok aile ve uzman tarafından destekleyici materyal olarak kullanılmaktadır.
• Mind Reading: The Interactive Guide to Emotions: Özellikle duygu tanıma ve sosyal ipuçlarını anlama çalışmalarında başvurulan kaynaklardan biridir.
• Comic Strip Conversations: Sosyal durumları ve düşünce süreçlerini çizimlerle anlatmayı hedefleyen pratik bir yöntemdir.

Kutu oyunu önerileri

Kutu oyunları; sıra bekleme, esneklik, kaybetmeyi tolere etme, karşı tarafın hamlesini tahmin etme ve bakış açısı alma gibi birçok beceriyi destekleyebilir.

Özellikle şu oyunlar değerlendirilebilir:

• Guess Who? Karşı tarafın ipuçlarını kullanarak tahmin yürütme becerisini destekler.
• Dixit, Görseller üzerinden düşünceyi, niyeti ve farklı bakış açılarını konuşmak için oldukça zengin bir oyundur.
• Outfoxed! İş birliği yapmayı ve ipuçlarını birleştirerek çıkarımda bulunmayı teşvik eder.
• UNO, Sıra alma, kurala uyma ve bekleme becerilerini destekler.
• Ticket to Ride: First Journey, Planlama ve strateji becerilerini geliştirirken sosyal etkileşim fırsatı sunar.

Oyunları oynarken amaç yalnızca kazanmak olmamalıdır. "Sence şimdi hangi kartı oynayacak?", "Bu hamleyi neden yaptı?" gibi sorularla zihin kuramı çalışmaları doğal biçimde oyunun içine yerleştirilebilir.

Bolluca ailesi olarak diyoruz ki, zihin kuramı gelişimi çoğu zaman yavaş ve basamaklı ilerleyen bir süreçtir. Çocuğunuzun niyet okumada zorlanması, empati kuramayacağı anlamına gelmez. Birçok otizmli çocuk bu becerileri doğrudan öğretim, tekrar ve gerçek yaşam deneyimleriyle zaman içinde geliştirebilmektedir.

Zihin kuramı yalnızca çalışma masasında değil; kitap okurken, oyun oynarken ve günlük yaşamın içinde gelişir. En etkili öğretim, çocuğun ilgisini takip ederek yapılan doğal ve keyifli etkileşimlerdir.