Otizmli Çocuklarda Aitlik ve Geçiş Süreçleri Nasıl Yönetilmeli?

Soru

Otizm tanılı çocuğum parkta ve benzeri sosyal ortamlarda başka çocukların oyuncaklarını almak istiyor. Oyuncağı aldıktan sonra geri vermekte ciddi güçlük yaşıyoruz. Oyuncağı vermesi gerektiğinde kendini yere atıyor, bize vuruyor ve kafasını yere vurma gibi kendine zarar verici davranışlar gösterebiliyor. Aitlik kavramını tam olarak anlayamadığını düşünüyorum.

Bu anlarda onu sakinleştirmek için sarılıyor, ortamdan uzaklaştırıyor ve kısa cümlelerle açıklamalar yapıyorum. Ancak krizler uzun sürüyor; ağlaması ve hırçınlığı devam ediyor. Dikkatini başka yöne çekmeye çalıştığımda ise bunu bilinçli olarak yaptığımı fark ediyor ve daha fazla direnç gösterebiliyor. Bu tür durumlarda nasıl bir yol izlemeliyiz? Görmezden gelme uygun olur mu?

Uzman Görüşü

Öncelikle bu davranışların birçok otizmli çocukta görülebildiğini ve çoğu zaman “inat” ya da “kuralları bilerek bozma” olarak değerlendirilmemesi gerektiğini belirtmek gerekir. Çocuklar; beklemekte, paylaşmakta, bir etkinliği sonlandırmakta ve istedikleri nesneden ayrılmakta zorlanabilirler. Özellikle 5 yaş döneminde dürtü kontrolü ve esneklik becerileri henüz gelişim aşamasındadır.

Bu süreçte yalnızca “görmezden gelme” tekniğine başvurmak uygun olmayabilir. Çünkü kendine zarar verme ve fiziksel saldırganlık içeren davranışlarda öncelik güvenliğin sağlanmasıdır. Müdahale planı davranışın işlevine göre yapılandırılmalıdır.

Önerilebilecek uygulamalar şunlardır:

• Kriz başlamadan önce önleyici çalışmalar yapın. Parka gitmeden önce kısa ve net kuralları görsellerle destekleyerek hatırlatın: “Bakabiliriz, sıra alabiliriz, izin isteyebiliriz, geri veririz.”
• Sıra alma ve değiş tokuş becerilerini yapılandırılmış şekilde öğretin. Ev ortamında oyunlar aracılığıyla kısa süreli paylaşımlar çalışın ve başarılı denemeleri mutlaka pekiştirin.
• Geçiş uyarıları kullanın. Oyuncağın geri verilme zamanı yaklaşırken “2 dakika sonra vereceğiz”, “Son bir tur” gibi önceden haber veren ifadeler kullanın.
• Alternatif iletişim becerilerini destekleyin. “Biraz daha oynayabilir miyim?”, “Sıra bana gelsin” gibi işlevsel ifadeler modelleyin.
• Kriz anında uzun açıklamalardan kaçının. Kısa, sakin ve tutarlı cümleler kurun. Aynı açıklamayı tekrar tekrar yapmak çocuğun yükünü artırabilir.
• Kendine zarar verme davranışlarında güvenliği önceliklendirin. Başını sert zemine vurmasını engelleyecek şekilde fiziksel çevreyi düzenleyin ve mümkün olduğunca sakin kalın.
• İstenen nesneye kriz sonucunda erişim sağlanmamasına dikkat edin. Eğer her kriz sonunda oyuncağı daha uzun süre kullanabiliyorsa, davranış farkında olmadan pekişebilir.
• Kriz sonrasında öğretime dönün. Sakinleştiğinde paylaşma, bekleme ve geri verme davranışını yeniden kısa denemelerle çalışın.

Eğer kendine zarar verme davranışları sıklaşıyor, şiddeti artıyor ya da günlük yaşamı ciddi düzeyde etkiliyorsa; davranışın işlevini belirlemek amacıyla bir uzman tarafından işlevsel davranış değerlendirmesi yapılması faydalı olacaktır. Böylece çocuğun bu davranışlarla neyi anlatmaya çalıştığı daha net anlaşılır ve bireyselleştirilmiş bir müdahale planı oluşturulabilir. Kurumlarımızdan destek alabilirsiniz.