Otizmli Çocuklarda İstekleri Engellendiğinde Görülen Kendine Zarar Verici Davranışlar Nasıl Yönetilmeli?
Soru
Otizm tanılı ve sınırlı konuşma becerisine sahip bir öğrencim var. İstediği herhangi bir şey olmadığı zaman elini yumruk yapıp kafasına götürüyor. Bu davranışı yaptığı sırada istediğini verirsek hareketi bırakıyor. Ancak istediğini yapmazsak öfke nöbeti geçiriyor ve hem kendine hem de çevresine zarar verebilecek davranışlar sergiliyor. Bu davranışları hangi yöntem ve tekniklerle daha etkili ve kalıcı şekilde azaltabiliriz?
Uzman Yanıtı
Anlattığınız tabloya bakıldığında davranışın işlevinin öncelikle değerlendirilmesi gerekir. Verdiğiniz örnekte öğrencinin istediği nesneye, etkinliğe veya sonuca ulaşamadığında kendine zarar verme davranışını başlattığı, istediği elde edildiğinde ise davranışın sona erdiği görülüyor. Bu durum davranışın büyük olasılıkla "istek elde etme" veya "talep ettirme" işlevi gördüğünü düşündürmektedir.
Bu tür durumlarda yalnızca davranışı durdurmaya odaklanmak yerine davranışın yerine geçecek uygun iletişim becerilerinin öğretilmesi daha etkili ve kalıcı sonuçlar sağlar.
Öncelikle ayrıntılı bir işlevsel davranış değerlendirmesi yapılmalıdır. Davranışın hangi durumlarda başladığı, ne kadar sürdüğü, hangi yetişkin tepkilerinin davranışı artırdığı veya azalttığı sistematik olarak kayıt altına alınmalıdır.
Eğer çocuk istediği şeyi ifade etmekte zorlanıyorsa, işlevsel iletişim öğretimi önemli bir müdahale yöntemidir. Çocuğa sözel ifade, resim kartı, işaret etme, iletişim kartı veya alternatif iletişim yöntemleri kullanılarak uygun şekilde isteme becerisi kazandırılabilir. Amaç, kendine zarar verme davranışının yerine daha işlevsel bir iletişim davranışı koymaktır.
Bunun yanında diferansiyel pekiştirme yöntemleri uygulanabilir. Çocuk uygun iletişim davranışını kullandığında hızlı ve güçlü şekilde pekiştirilmeli, problem davranış ise mümkün olduğunca amacına ulaşmamalıdır. Ancak burada güvenlik her zaman önceliklidir. Kendine zarar verme davranışlarının yoğun olduğu vakalarda doğrudan sönme uygulamaları davranışın geçici olarak artmasına neden olabilir ve risk oluşturabilir.
Bu nedenle yalnızca sönme yöntemine odaklanmak yerine işlevsel iletişim öğretimi, öncül düzenlemeler, görsel destekler, bekleme becerisi öğretimi ve diferansiyel pekiştirme uygulamalarının birlikte kullanılması genellikle daha etkili sonuç verir.
Ayrıca davranışın şiddeti nedeniyle öğrencinin kendisine zarar verme riski bulunuyorsa süreç bir davranış analisti, özel eğitim uzmanı ve çocuk psikiyatristi iş birliğiyle yürütülmelidir. Güvenlik riski içeren kendine zarar verici davranışlarda bireyselleştirilmiş davranış müdahale planı hazırlanması önem taşır.
Bolluca ailesi diyor ki, anlattığınız örnekte en etkili yaklaşım genellikle davranışın işlevini belirlemek, kendine zarar verme davranışının yerine uygun iletişim becerisi öğretmek ve uygun davranışları sistematik olarak pekiştirmek olacaktır. Sadece istediğini vermemek veya sadece sönme uygulamak çoğu zaman kalıcı çözüm sağlamaz ve bazı çocuklarda davranışın geçici olarak daha da şiddetlenmesine yol açabilir. Kurumlarımızdan destek alabilirsiniz.
