Sosyal Yaşamı Etkileyen Yoğun İlgi Alanlarıyla Nasıl Baş Edilebilir?

Soru

Çocuğum 5 yaşına girecek, otizm tanısı var ve henüz konuşmuyor. Bizi şu an en çok zorlayan durum, aylardır devam eden nesne takıntıları. Markete gittiğimizde yerlere yatıyor; özellikle deterjanlar, kozmetik ürünleri, şampuan şişeleri, ojeler gibi ambalajlı ürünleri istiyor. Bunları eline alıp uzun uzun bakıyor, seviniyor, bazen ağzına götürüyor. Bir süre vakit geçirip bıraksa da bu davranışı engelleyemiyoruz. Sosyal hayatımızı çok etkiliyor. Oyun alanlarına bile girmek istemiyor; girerse de elinde mutlaka bu ürünlerle girmek istiyor. Ağlıyor, sızlıyor ve yoğun tepki gösteriyor. Yaklaşık 2 ay markete götürmemeye çalıştık, hiç bahsetmedik ama bu ilgi azalmadı. Artık parklarda insanların poşetlerine, ellerindeki şişelere yöneliyor ve tutmakta zorlanıyoruz. Nasıl bir yol izlemeliyiz?

Uzman Görüşü

Öncelikle yaşadığınız durumun, otizmli çocuklarda zaman zaman görülebilen yoğun ve sınırlı ilgi alanlarından biri olduğunu bilmeniz önemlidir. Ancak anlattığınız örnekte bu ilgi, çocuğun sosyal yaşama katılımını, aile düzenini ve güvenliğini ciddi şekilde etkilemeye başlamış görünüyor. Bu nedenle yalnızca "takıntı" olarak tanımlayıp geçmek yerine, davranışın nedenini ve işlevini anlamaya çalışmak gerekir.

Deterjan, şampuan ve kozmetik ürünlerine yönelimin altında farklı etkenler olabilir. Bazı çocuklar ambalajların parlaklığına, renklerine ve üzerindeki yazılara ilgi duyar. Bazıları için şişelerin şekli, dokusu veya kapağıyla oynama hissi cezbedicidir. Bazı çocuklar ise ürünlerin kokusundan veya ağız bölgesine sağladığı duyusal uyarımdan hoşlanabilir. Yani aslında çocuk, o nesneyi değil; nesnenin sağladığı duyusal deneyimi arıyor olabilir.

Bu nedenle ilk adım, "Bu ürünlerde onu çeken şey ne?" sorusunun yanıtını bulmaya çalışmaktır.

Yapabilecekleriniz

• Güvenliği öncelik haline getirin. Deterjan ve kozmetik ürünlerini ağzına götürmesi nedeniyle bu durum sağlık açısından risklidir. Evde bu ürünler kilitli dolaplarda muhafaza edilmelidir.
• Yasaklamak yerine kontrollü erişim sağlayın. Tamamen ortadan kaldırmaya çalışmak bazı çocuklarda ilgiyi daha da artırabilir. Gün içinde belirli sürelerle, boşaltılmış ve güvenli hâle getirilmiş birkaç şişeyle kontrollü oyun zamanı oluşturabilirsiniz.
• İlginin işlevini belirleyin. Şişeleri döndürmekten mi hoşlanıyor? Kokluyor mu? Etiketlere mi bakıyor? Ağzına alma ihtiyacı mı var? Bu gözlemler müdahalenin yönünü belirler.
• Alternatif duyusal materyaller sunun. Eğer görsel ilgi baskınsa dönen oyuncaklar, renkli tüpler, ışıklı oyuncaklar; ağız duyusuna ihtiyaç varsa uygun oral duyusal materyaller; dokunsal ihtiyaç varsa farklı dokular içeren oyunlar denenebilir.
• Şişeyi ödül olarak kullanmayın. "Önce bunu yap, sonra deterjan al." yaklaşımı bazı durumlarda nesnenin değerini daha da artırabilir. Bunun yerine ilgi alanını kontrollü ve yapılandırılmış şekilde sınırlandırmak daha işlevseldir.
• Geçişleri önceden hazırlayın. Markete gitmeden önce görsel desteklerle "Markete gidiyoruz, sadece alışveriş yapacağız, şişe almayacağız." gibi kısa ve net kurallar çalışılabilir.
• Market deneyimini yeniden yapılandırın. Başlangıçta çok kısa süreli ziyaretler planlanabilir. Birkaç dakika markette kalıp başarılı çıkışlar pekiştirilebilir. Süre yavaş yavaş artırılabilir.
• Park ve sosyal alanlarda fiziksel güvenlik planı oluşturun. Başkalarının eşyalarına yönelme davranışı nedeniyle yakın takip önemlidir. Bu davranışın yoğun olduğu dönemlerde daha kontrollü ortamlar tercih edilebilir.

Profesyonel değerlendirme neden önemli?

Davranışın aylardır sürmesi, giderek genellenmesi ve artık yabancıların eşyalarına yönelmeye başlaması; ayrıntılı bir değerlendirme gerektirir. Bir davranış analizi yapılarak bu ilginin işlevi belirlenmeli ve çocuğunuza özel bir müdahale planı hazırlanmalıdır. Ayrıca bir ergoterapist tarafından duyusal işlemleme açısından değerlendirilmesi de faydalı olabilir.

Aynı zamanda çocuğunuzun henüz konuşmuyor olması nedeniyle, isteklerini ve ihtiyaçlarını ifade etmek için alternatif iletişim yöntemlerine de ihtiyaç duyuyor olabilir. Resimlerle iletişim sistemleri, seçim kartları veya destekleyici iletişim yaklaşımları konusunda bir dil ve konuşma terapistinden destek almak, davranışların azalmasına dolaylı katkı sağlayabilir.

Bolluca ailesi olarak şunu demek isteriz: Bu durum sizin yanlış ebeveynlik yaptığınızı göstermez. Bir buçuk ay markete gitmemek gibi pek çok yöntemi denemiş olmanız, çözüm arayışınızın ne kadar güçlü olduğunu gösteriyor. Ancak bu düzeyde günlük yaşamı etkileyen ve güvenlik riski oluşturan yoğun ilgi alanlarında, aileye özel yapılandırılmış profesyonel destek almak süreci hem sizin hem de çocuğunuz için daha yönetilebilir hâle getirecektir. Kurumlarımızdan destek alabilirsiniz.