Takıntılı Davranış Pekiştireç Olarak Kullanılır mı?

Soru

Çocuğun takıntılı davranışını pekiştireç olarak kullanmak doğru olur mu? Örneğin çocuk kalemleri birbirine vurup sesini dinlemeyi çok seviyor. “Ders bitince kalemlerle ritim yapabilirsin” demek uygun mudur? Bu şekilde davranış azalmıyor ama hiç verilmediğinde de kriz çıkıyor ve çocuk ders yapmak istemiyor. Örneğin iki ipi elinde sürekli tutuyor. Gibi gibi...

Cevap

Bu durum özel eğitimde sık karşılaşılan bir “ince denge” alanıdır. Kısa cevap: Evet, doğru planlanırsa takıntılı ilgi pekiştireç olarak kullanılabilir, ancak bunun amacı davranışı artırmak değil kontrol altına almak ve işlevsel hale getirmektir.

1. Tamamen yasaklamak genelde işe yaramaz

• Çocuk bu davranışı zaten kendi başına yapıyor
• Yasaklamak çoğu zaman krizi artırır
• Motivasyonu düşürür

2. Kontrollü pekiştireç olarak kullanmak doğru bir yaklaşımdır

Sizin örneğiniz:

“Ders bitince kalemlerle ritim yapabilirsin”

Bu doğru bir “Premack ilkesi” uygulamasıdır:

• Önce zor görev (ders)
• Sonra sevilen etkinlik (kalem ritmi)

3. Ama kritik nokta: sınırlama şart

Eğer sınırsız verilirse:

• Davranış azalmaz
• Aksine “ana ödül” haline gelir

Bu yüzden:

• Süre sınırı koyun (örneğin 2-3 dakika)
• Net başlangıç-bitiş kullanın
• Görsel zamanlayıcı kullanın

4. Amaç “tamamen yok etmek” değil

Bu tür davranışlarda hedef:

• Davranışı ortadan kaldırmak değil
• yerini daha işlevsel becerilere bırakmak
• Kontrol edilebilir hale getirmek

5. Alternatif gelişim hedefi de eklenmeli

Sadece ödül olarak kalmamalı:

• Ritim oyunu → sosyal oyun haline getirilebilir
• Sıra alma, taklit, birlikte yapma eklenebilir
• Farklı materyallere genellenebilir

Bolluca Ailesi Diyor ki

Sizin yaptığınız yaklaşım doğru bir temele sahip:
 Pekiştireç olarak kullanmak uygun.
 Krizi önlemek için gerekli olabilir.
 Ama süre, sınır ve yapı olmazsa davranış güçlenebilir

En ideal yaklaşım:
 “kontrollü erişim + net süre + alternatif oyunlara yönlendirme”

Uzman eğitimcilerimize istediğiniz türden sorularınızı sorarsanız, sizler için Bolluca ailesi cevap vermeye devam ediyor.  Kurumlarımızdan destek alabilirsiniz.