Tuvalet Eğitiminde Kaka Direnci, Oturarak Tuvalet Kullanımını Nasıl Destekleyebiliriz?

Soru

Öğrencim çişini tuvalete yapma alışkanlığını sorunsuz şekilde kazandı. Ancak kakayı klozete yapma konusunda ilerleyemiyoruz. Klozete oturma davranışını kazandırdık, oturma süresini de uzattık fakat hâlâ kakasını üzerine yapıyor. Benim takıldığım nokta şu: Çocuklar bez kullanırken genellikle çiş ve kakalarını ayakta yapıyorlar. Bu öğrencimizin ailesi de şu anda çişini ayakta yaptırıyor. Dolayısıyla çocuk, "Neden bunu oturarak yapayım?" diye düşünüyor olabilir mi? Oturuyor olmasına rağmen kakasını klozete yapmaması bana bunu düşündürüyor. Çişini de oturarak yaptırmaya başlasak, öğrenilmiş bir davranışı değiştirmeye çalıştığımız için dirençle karşılaşıp süreci uzatmış ve çocuğu ekstra yormuş olur muyuz? Kakayı klozete yapma konusunda çözüm önerileriniz nelerdir? 

Uzman Görüşü

Öncelikle belirtmek gerekir ki çiş kontrolünü kazanmış olmasına rağmen kakayı tuvalete yapmayı reddetme, özellikle otizmli çocuklarda ve gelişimsel farklılık gösteren çocuklarda oldukça sık karşılaşılan bir durumdur. Bu nedenle yaşanan güçlük, tek başına yanlış bir uygulamanın göstergesi olarak değerlendirilmemelidir.

Sorunuzdaki tespit oldukça kıymetlidir. Bez döneminde ayakta boşaltım yapmış ve sonrasında çişini ayakta yapmaya devam etmiş çocuklarda, kaka için gereken oturma pozisyonu yabancı ve rahatsız edici gelebilir. Ancak kaka yapma davranışının fizyolojik olarak oturma pozisyonuyla daha uyumlu olduğu da unutulmamalıdır. Bu nedenle çişini ayakta yapıyor olması tek başına kaka direncinin nedeni olmayabilir; fakat süreci etkileyen faktörlerden biri olabilir.

Çişi de oturarak yaptırmaya geçmek bazı çocuklarda tuvalet rutininin bütünleşmesine katkı sağlayabilir. Bununla birlikte, çocuk çiş konusunda bağımsızlığını kazanmış ve bu durum herhangi bir işlevsel sorun oluşturmuyorsa, yalnızca kaka problemini çözmek amacıyla köklü bir değişiklik yapmak her zaman gerekli değildir. Böyle bir değişiklik bazı çocuklarda direnç oluşturabilir. Karar verirken çocuğun esneklik düzeyi, değişime verdiği tepki ve aile dinamikleri göz önünde bulundurulmalıdır.

Kakayı klozete yapmayı desteklemek için şu yöntemler uygulanabilir:

• Davranışı basamaklara bölün. Kakasını altına yapıyorsa önce tuvalette, kıyafetli oturma; ardından alt çamaşırıyla oturma; daha sonra kakasını bezin içine yapıp bezi tuvalette çıkarma; son aşamada kakayı doğrudan klozete yapma şeklinde ilerlenebilir.
• Kaka saatlerini belirleyin. Çocuğun genellikle kaka yaptığı saatler takip edilerek o zaman dilimlerinde tuvalete yönlendirme yapılabilir.
• Ayak desteği kullanın. Klozette ayakların boşta kalması güvensizlik hissi yaratabilir. Basamak kullanılması, çömelmeye benzer bir pozisyon sağlayarak kaka yapmayı kolaylaştırabilir.
• Pekiştirmeyi güçlendirin. Çocuğun gerçekten motive olduğu ödüller belirlenmeli ve sadece hedef davranış için kullanılmalıdır.
• Kabızlık açısından değerlendirme yapın. Ağrılı kaka deneyimleri yaşayan çocuklar zamanla tuvalete karşı kaçınma geliştirebilir. Gerekirse çocuk hekimi görüşü alınmalıdır.
• Duyusal hassasiyetleri göz önünde bulundurun. Klozet sesi, sifon, banyonun kokusu veya oturağın hissi bazı çocuklar için rahatsız edici olabilir.
• Baskıdan kaçının. Uzun süre zorla oturtmak veya başarısızlık karşısında olumsuz tepki vermek kaygıyı artırabilir ve süreci uzatabilir.

Bu noktada en önemli unsur, çocuğun "kakayı nereye yaptığı" kadar "kakayı yaparken nasıl hissettiğini" anlamaya çalışmaktır. Bazı çocuklar için bu durum alışkanlık değişikliği iken, bazıları için kontrol kaybı korkusu, duyusal hassasiyet veya geçmişte yaşanmış olumsuz deneyimlerin bir sonucudur. Dolayısıyla tek bir yöntemden ziyade, çocuğun bireysel özelliklerine göre yapılandırılmış ve aile-okul iş birliğiyle sürdürülen bir program çok daha etkili olacaktır.